Hoe onderhoud je een handpan?
Alles over roest, oliën en slim bewaren.
Een hoogwaardige handpan is een prachtige investering waar je een leven lang plezier van kunt hebben. Zoals elk muziekinstrument is ook een handpan kwetsbaar en verdient hij een zorgvuldige behandeling. Omdat het instrument gemaakt is van staal (genitreerd, stainless of Ember steel), is het bovendien gevoelig voor vocht, zweet van je handen en een ongeschikte opslagplek. Zonder de juiste verzorging kan dit leiden tot roestvorming of zelfs invloed hebben op de klank.
Gelukkig is goed handpanonderhoud niet ingewikkeld. In dit artikel deel ik de onderhoudsroutine die ik zelf gebruik voor mijn eigen handpannen en die ik ook aan mijn cursisten adviseer. Zo blijft je instrument schoon, goed beschermd en in optimale conditie.
1. Waarom onderhoud nodig is
Tijdens het spelen blijven altijd kleine hoeveelheden huidvet, zweet, zouten en natuurlijke huidzuren achter op het staal. Als je die niet regelmatig verwijdert, kan het staal na verloop van tijd gaan oxideren (roesten).
Vooral bij nitrided steel is een beschermend olielaagje belangrijk. Stainless steel (RVS) en Ember Steel zijn van nature beter bestand tegen roest, maar ook deze staalsoorten blijven langer mooi wanneer je ze schoon en beschermd houdt.
Een eenvoudige gewoonte die veel onderhoud scheelt, is je handen wassen voordat je gaat spelen. Schone handen laten minder vet en vuil achter op het instrument, waardoor je handpan langer schoon blijft.
2. De stap die vaak wordt overgeslagen: eerst reinigen met alcohol
Voordat je nieuwe olie aanbrengt, moet de oude olie samen met opgehoopt vuil eerst verwijderd worden. Gebruik hiervoor bij voorkeur isopropylalcohol (IPA). Een concentratie tussen ongeveer 70% en 99% is hiervoor prima geschikt. Gebruik geen schoonmaakalcohol waaraan geurstoffen of andere toevoegingen zijn toegevoegd.
Neem een schone microvezeldoek, maak deze licht vochtig met de alcohol en neem de hele handpan af, inclusief de onderzijde en de randen.
Waarom is dit belangrijk? Als je direct nieuwe olie over oude olie en vuil aanbrengt, poets je het vuil juist in het oppervlak. Bovendien verwijdert de alcohol de bestaande beschermlaag volledig. Daarom geldt altijd:
- Eerst reinigen.
- Daarna opnieuw oliën.
Zie je een roestplekje?
Maak de plek eerst schoon met isopropylalcohol, zodat je goed kunt beoordelen hoe ernstig de roest is.
Blijft de roest zichtbaar? Ga dan niet zelf schuren of experimenteren met schurende middelen. Neem liever contact op met een ervaren handpanbouwer. Die kan beoordelen welke behandeling nodig is en voorkomt dat de afwerking of stemming van je instrument beschadigd raakt.
3. Hoe en wanneer olie je je handpan?
Het oliën zelf is eenvoudig en kost maar een paar minuten.
Hoe vaak?
Bij intensief gebruik of in een vochtige omgeving is één keer per twee tot vier weken meestal voldoende. Speel je minder vaak, dan is eens per maand vaak al genoeg.
Zelf reinig en olie ik mijn eigen handpannen ongeveer eens per drie weken. Ook tijdens intensieve lesperiodes blijkt dat in de praktijk ruim voldoende.
Welke olie gebruik je?
Gebruik bij voorkeur een speciale handpanolie, zoals Phoenix Oil.
Vermijd liever olijfolie of andere voedingsoliën. Deze kunnen na verloop van tijd oxideren, een plakkerig laagje achterlaten en daardoor juist vuil aantrekken.
Zo ga je te werk
- Reinig de handpan eerst met isopropylalcohol en laat het oppervlak volledig drogen.
- Breng enkele druppels olie aan.
- Verdeel de olie met een schone microvezeldoek over de volledige handpan, inclusief de onderzijde.
- Veeg overtollige olie goed weg. Een flinterdun beschermlaagje is voldoende; de handpan hoeft niet vettig aan te voelen.
Een eerlijke kanttekening over patina
Na verloop van tijd krijgt staal een natuurlijke verkleuring door contact met lucht en je handen. Dit wordt patina genoemd.
Vooral Ember Steel ontwikkelt na verloop van tijd een zichtbaar patina. Bij stainless steel gebeurt dit veel minder, terwijl het bij nitrided steel meestal nauwelijks zichtbaar is.
Patina is een normaal onderdeel van het verouderingsproces van het materiaal en heeft geen invloed op de klank of de levensduur van je handpan.
4. Slim bewaren: de gouden regels
De manier waarop je je handpan bewaart wanneer je niet speelt, is minstens zo belangrijk als reinigen en oliën.
Bewaar de handpan niet permanent in de tas
Een gigbag is bedoeld voor vervoer, niet voor langdurige opslag. Vocht kan in de tas achterblijven, waardoor de kans op roest toeneemt.
Bewaar je handpan thuis daarom liever op een statief of op een zachte, stabiele ondergrond. Kies een rustige plek waar kinderen, huisdieren of voorbijlopende mensen er niet gemakkelijk tegenaan kunnen stoten.
Vermijd zon en warmte
Je handpan mag gezien worden, maar liever niet in de volle zon.
Langdurige blootstelling aan direct zonlicht of een plek vlak naast een verwarming kan het staal laten uitzetten. Daardoor kan de stemming tijdelijk veranderen en bij extreme hitte zelfs blijvend beïnvloed worden.
Een droge plek op kamertemperatuur is ideaal.
Na regen of een vochtige ruimte
Is je handpan nat geworden of heeft de tas veel vocht opgenomen? Laat zowel de handpan als de tas eerst volledig drogen op kamertemperatuur voordat je alles weer opbergt.
Je handpan ophangen?
Dat kan en veel mensen vinden het een mooie manier om het instrument een plek in huis te geven. Persoonlijk geef ik de voorkeur aan een statief of een veilige ondergrond.
Kies je er toch voor om de handpan op te hangen, zorg dan voor een stevige en betrouwbare ophangconstructie.
Een oud-leerling van mij had haar handpan aan de muur hangen. Op een dag liet de bevestiging los, waardoor de pan op de grond viel en flink ontstemd raakte. Gelukkig kon ze haar instrument laten herstellen door de bouwer, die ook in Nederland gevestigd is.
Sindsdien adviseer ik mensen om bij de aanschaf van een handpan ook na te denken over onderhoud en eventueel toekomstig herstel. Wanneer je de bouwer kent en gemakkelijk contact kunt opnemen, is het vaak eenvoudiger om advies te krijgen of je instrument opnieuw te laten stemmen. Komt je handpan van verder weg, dan ben je afhankelijk van de mogelijkheden en ervaring van bouwers in de buurt.
Vragen over onderhoud of herstemmen?
Twijfel je over de staat van je handpan of klinkt een noot niet meer helemaal zoals je gewend bent? Dan kijk en luister ik bij PantamLab in Den Haag graag met je mee.
Ik stem zelf geen handpannen maar kan meestal goed beoordelen of regulier onderhoud voldoende is of dat het verstandig is om contact op te nemen met een ervaren handpanbouwer. Dankzij mijn netwerk kan ik je daarbij vaak gericht adviseren.